คึ่นไช่

คึ่นไช่ ชื่ออื่น ผักข้าวปืน ผักปึน ผักปึม (ภาคเหนือ) ขึ่นฉ่าย, ฮั่งขึ่น (แต้จิ่ว) ฉินฉ้าย, ฮั่นฉิน (จีนกลาง) Garden Celery, Smallage ชื่อวิทยาศาสตร์ Apium graveolens L. วงศ์ Umbelliferae ลักษณะต้น เป็นพืชล้มลุกอายุ 1-2 ปี มีกลิ่นหอมฉุน ลำต้นกลวงกลม ต้นสูง 30-50 ซม. ใบรวมประกอบด้วยใบย่อย 2-3 คู่ ก้านใบรวมอาจยาว 36-45 ซม. ใบย่อยที่อยู่ชั้นล้างมีก้านยาวกว่าใบย่อยที่อยู่บนสุด ใบย่อยกว่าง 5 ซม. ขอบใบหยักเป็นแฉกลึก แต่ละแฉกเป็นรูปสามเหลี่ยมหรือห้าเหลี่ยม ช่อดอกคล้ายซี่ร่ม ยอดดอกแผ่เป็นรัศมี ดอกเล็กเป็นแบบสมบรูณ์เพศ ผลหรือเมล็ดรูปกลมรีขนาด 1.5 มม. มีกลิ่นหอม เป็นพืชที่ชอบความชื้นเย็น เจริญได้ดีในดินทราย ในที่มีอากาศกหนาวและอยู่บนเขา คื่นไช่จะมีอายุได้ถึง 2 ปีและให้ผลในปีที่สอง แต่ในที่ราบมีอายปีเดียว ให้ผลครั้งเดียวขยายพันธุ์โดยเมล็ด เป็นพืชที่ต้องให้ความสนใจดูแล ต้องหมั้ยรดน้ำให้ปุ๋ยจึงจะงอกงามดี ส่วนที่ใช้ ทั้งต้น เมล็ด และราก สรรพคุณ ทั้งต้น ลดความดันโลหิต แก้นิ่วมีปัสสาวะเป็นเลือด และฝีฝักบัว ทั้งต้นและเมล็ด ขับลม ทำให้เจริญอาหาร บำรุงประสาท ทำให้หลับ เป็นยาขับปัสสาวะ ราก แก้โรคปวดข้อ เก๊าท์ เป็นยาบำรุง และขับปัสสาวะ รายงานทางคลินิก 1. ลดความดันโลหิตและลดโฆเลสเตอรอลในพลาสมา (plasma) คื่นไช่สด (ไม่เอาราก) ล้างให้สะอาดคั้นเอาแต่น้ำ เติมน้ำผึ่งหรือน้ำเชื่อมจำนวนเท่ากัน กินครั้งละ 40 มล. วันละ 3 ครั้ง (อุ่นก่อนกิน) ทดลองในผู้ป่วย 16 ราย ได้ผล 14 ราย ไม่ได้ผล 2 ราย โดยทั่วไปความดันโลหิตเริ่มลดลงหลังจากกินยาไปแล้ว 4 วัน ผู้ป่วยจะรู้สึกเองว่าอาการดีขึ้น นอนหลับดีปริมาณปัสสาวะมากขึ้น รากคื่นไช่สด 10 ต้น ล้างให้สะอาดและตำให้ละเอียดใส่พุทราจีน (แห้ง) 10 ลูก ต้มน้ำแบ่งกินเช้า – เย็น เป็นเวลา 15-20 วัน ใช้ในผู้ป่วยที่มีความดันโลหิตสูง หลอดเลือดหัวใจตีบ และมีระดับโฆเลสเตอรอลสูงเกินกว่า 200 มก.% ในจำนวน 21 ราย พบว่า 14 รายมีโฆเลสเตอรอลลดลง 8-75 มก.% รากตื่นไช่สดให้ผลในการรักษาดีกว่ารากคื่นไช่แห้ง ปริมารยาที่ใช้เพิ่มขึ้นได้ตามอาการ 2. ปัสสาวะขุ่นขาว (chyluria) ใช้คื่นไช่ต้นเขียว (ส่วนโคนต้นมีสีเขียว ต้นเล็กและสั้นกว่าคื่นไช่ต้นขาว) โดยใช้ส่วนโคนต้นติดรากครั้งละ 10 ต้น (ถ้ารากมีขนาดเล็กเส้นผ่าศูนย์กลางน้อยกว่า 2 ซม. ให้เพิ่มปริมาณ) ล้างให้สะอาดเติมน้ำ 500 มล. ใช้ไปอ่อน ๆ ต้นจนเหลือ 200 มล. กินก่อนอาหารวันละ 2 ครั้ง เช้า-เย็น ในผู้ป่วย 6 ราย เมื่อกินติดต่อกันเป็นเวลา 3-7 วัน สังเกตได้ว่าอาการดีขึ้น 5 ราย 3. ผลต่อเชื้ออสุจิ ให้ผู้ทดลองอายุ 20-24 ปี จำนวน 7 คน กินคื่นไช่สดคนละ 85 กรัมต่อวันเป็นเวลา 6-8 สัปดาห์ติดต่อกัน (ยกเว้นวันเสาร์-อาทิตย์) พบว่า หลังจากเริ่มกินคื่นไช่ไปแล้วเชื้ออสุจิลดลงจากค่าเฉลี่ยปกติ เกินร้อยละ 50 ภายในเวลา 1 สัปดาห์ 4 คน, ภายใน 2 สัปดาห์ 2 คน และภายในเวลา 3 สัปดาห์ 1 คน หลังจากหยุดกินคื่นไช่แล้ว จำนวนเชื้ออสุจิจะค่อย ๆ เพิ่มจำนวนสูงขึ้นจนเข้าสู่ระดับปกติภายใน 8-13 สัปดาห์ ผลของคื่นไช่ต่อการทำงานของเชื้ออสุจิไม่ปรากฏเป็นที่แน่นอนชัดเจน ปริมาตรน้ำเชื่ออสุจิก็ไม่ปรากฏว่ามีการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญแต่อย่างใด ผลทางเภสัชวิทยา 1.ฤทธิ์ในการลดความดันโลหิต สารสกัดจาดคื่นไช่ เมื่อฉีดเข้าหลอดเลือดดำของกระต่ายและสุนัขจะมีฤทธิ์ลดความดันโลหิตอย่างเห็นได้ชัด เนื่องจากมีผลทำให้หลอดเลือดขยายตัว ถ้าฉีดเข้าหลอดเลือดแดงใหญ่ใกล้หัวใจ (arch of aorta) มีผลช่วยลดความดันโลหิตที่เกิดจากการกระตุ้นด้วยสารนิโคตีน (nicotine) ฤทธิ์ในการลดความดันโลหิตไม่ได้เกอิดจากสารอัลคาลอยด์ กรดที่สกัดได้จากคื่นไช่มีฤทธิ์ลดความดันโลหิตของหนูขาวอย่างช้า ๆ และคงที่ เวลาในการออกฤทธิ์ขึ้นอยู่กับปริมาณที่ใช้ มีรายงานการทดลองในเมืองไทยพบว่า ไม่ว่าจะกรอกน้ำสกัดคื่นไช่ 10% ทางปากหรือฉีดเข้าหลอดเลือดดำกระต่าย ก็ทำให้ความดันโลหิตลดลงทั้งสิ้น โดยพบว่าคื่นไช่ออกฤทธิ์โดยตรงต่อหัวใจทำให้เลือดผ่านหัวใจได้น้อยลง แต่ไม่มีผลต่ออัตราการเต้นของหัวใจ และแรงต้านทานส่วนปลายของหลอดเลือด สารที่ออกฤทธิ์เข้าใจว่าเป็นโปรตีนที่โมเลกุลไม่โตนักและละลายน้ำได้ 2. ฤทธิ์ต่อประสาทส่วนกลาง น้ำมันที่สกัดจากเมล็ดคื่นไช่ พบว่ามีฤทธิ์ในการสงบประสาทและสามารถเสริมฤทธิ์ของยาเพนโตบาร์บิทัล (pentobarbital) และยังช่วยลดอัตราการตายของหนูถีบจักรที่เกิดจากการให้ยาแอมแฟตามีน (amphetamine) นอกจากนี้ยังมีฤทธิ์ต้านการ จาก 3-N-butylphthalide และซีดานีโนไลด์ (sedanenolide) ซึ่งถ้าให้ก่อนให้ยาเพนโตบาร์บิทัล จะยืดระยะเวลาการสลบ แต่เมื่อให้หลังจากฟื้นจากการให้ยาเพนโตบาร์บิทัลก็จะทำให้หลับทันที และมีฤทธิ์เป็นยาสงบประสาทอย่างอ่อนเมื่อใช้เพียงลำพัง กลัยโคซัยด์ เอปิอิน (apiin) ที่ได้จากทั้งต้นสามารถต้านอาการชักของหนูถีบจักรที่เกิดจากการใช้โคเคน (cocain) 3. น้ำที่ได้จากการต้มใบคื่นไช่สด สามารถเร่งการเจริญของยีสต์ (Saccharomyces) ซึ่งช่วยลดเวลาการหมักแป้งทำเป็นขนมปัง 4. น้ำมันหอมระเหยที่ได้จากเมล็ดมีฤทธิ์ยังยั้งเชื้อโรค 5. น้ำที่คั้นจากคื่นไช่ทั้งต้นมีฤทธิ์ขับปัสสาวะในสุนัข สารเคมีที่พบ ทั้งต้น ประกอบด้วยน้ำ กรดอะมิโน (ได้แก่ alanine, glutamic, aspartic acid, serine, Y-aminobutyric acid, glutamine และ asparagines) คาร์โบไฮเดรท (ได้แก่ mannitol และ apiose) วิตามิน (ได้แก่ B1, B2, B6 , C, E, niacin และ folic acid) และ stigmasterol ทั้งต้นและเมล็ด พบกลัยโคชัยด์ apiin, bergapten และ น้ำมันหอมระเหย (ประกอบด้วย d-limonene, d-selinene) และสารที่ให้กลิ่นและรสเฉพาะคือ 3-N-butylphthalide, sedanolide, sedanonic acid anhydride และ neochidilide นอกจากนี้เมล็ดยังมี graveoside A และ B ในคื่นไช่แห้งมีกรดสีเหลืองชนิดหนึ่งเมื่อละลายในสารละลายต่างจะเรืองแสงสีเขียว เชื่อว่ามีฤทธิ์ลดความดันโลหิต ราก ประกอบด้วย glycolic acid และสารพิษพวก polyacetylene